Arthur Frid over zijn vader

image_pdfimage_print

1940 - Vader en zoontje1950 - Arthur krijgt pianoles van zijn vader1969 - Drie generaties: Géza, Igor en Arthur Frid1971 - Boedapest: Géza wandelt met zijn zoon door het verleden


 

 

 

Oorlogstijd *

“Kom maar onder de tafel vandaan, jongen. Ze zijn weg!”
Het is één van mijn eerste jeugdherinneringen. Pappa samen met mamma doodsbang voor het balkonraam – versteend silhouet – en Thuurtje instinctief weggedoken onder de grote, eikenhouten eettafel. In een grommende glijvlucht waren de Engelse bommenwerpers vlak boven ons huis naar beneden gegierd om even verderop in de Euterpestraat het hoofdkwartier van de Gestapo te bestoken.

Oorlogstijd in Amsterdam. Zelfs bij een rasoptimist als mijn vader domineert in hoge mate het “alles-is-toch-tevergeefs gevoel”, zoals hij dat een halve eeuw later in zijn autobiografie verwoordt. Een ex-Hongaar met een groeiende, internationale faam als ‘in Nederland woonachtige’ pianist-componist, die nu als statenloze Jood is veroordeeld tot de voor hem ergst denkbare straf: niet werken!
Het verbod van optreden, reisverbod, jodenster, vogelvrij. Jarenlang houdt hij zich onledig met eindeloze kaartspelletjes met lot- en landgenoten. Somberheid alom, fatalisme. Doch de twinkeling blijft, al is ’t maar voor een ogenblik. Soms wordt de kleine Arthur even in de huiskamer ontboden: “Zeg eens wat in ’t Hongaars!” Nu beperkt zich de vreemde-talenkennis van de peuter tot zegge en schrijven één ellenlange volzin die hij dan braaf opzegt. Waarop de mannen, keer op keer, van hun stoel vallen van het lachen. (Pas een jaar of vijftien later zal duidelijk worden wat voor een grove vloeken ’t manneke destijds zo onbevangen heeft voorgedragen…)
Angst, honger en kou, onderduiken. Het luisteren naar de Engelse radio (streng verboden, dus ‘verstopt’ onder het kleedje van ’t bonbontafeltje), de levensgevaarlijke want clandestiene huisconcerten (thuis en bij vrienden), een stengun in de piano (maar geen idee hoe dat ding werkt) en later de activiteiten in de ‘illegaliteit’ (met als contactpersonen zijn vriend Sándor Baracs, commandant van de A’damse Binnenlandse Strijdkrachten en collega Bertus van Lier, hoofd van het kunstenaarsverzet).

Grillig en geniaal

1939-GF-met-vrouw-en-pasgeboren-zoon-De bevalling van Eylarda Frid-van Hall, vlak voor de oorlog, heeft meer dan vijftig uur geduurd; moeder en zoon overleven ’t beiden op het nippertje. Op de vraag van de arts of dit haar eerste was (ja), schijnt mijn moeder, nog maar half bij kennis, doch geheel naar waarheid te hebben geantwoord: “Nee dokter, mijn laatste!”
De trotse stamvader, de oorlogsdreiging even latend voor wat ze was, had een zorg van een heel ander kaliber: de ultieme check, zeg geza-igor-arthur- frid-drie-generaties-fridmaar. De ware Frid in manlijke lijn heeft namelijk een karakteristiek puntje op het linker oor. Tot zijn opluchting kon hij persoonlijk constateren dat deze gewichtige traditie in 1939 – en dertig jaar later opnieuw, bij kleinzoon Igor – voelbaar werd voortgezet.
 Of het huwelijk van mijn ouders inderdaad zo’n “harmonische verbintenis” is geweest als de kranten in 1937 aankondigden, valt te betwijfelen. geza frid - ella van hall - huwelijk 13 oktober 1937Ella was een veelbelovend zangeres en pianiste [affiche] [brochure] uit een rijk, oud-Hollands patriciërsgeslacht, die zich stelselmatig doch zonder veel succes verzette tegen de rol van huisvrouw; een zwakke gezondheid, verzot op Agatha Christie en bezeten van filosofie. Géza, afkomstig uit een eenvoudig arbeidersgezin in een klein Oosteuropees provinciestadje, was scheppend en uitvoerend kunstenaar in hart en nieren: grillig en geniaal, een potentaat en een levensgenieter.
Toch hebben zij het samen bijna vijftig jaar uitgehouden in hun huurhuis aan het Vondelpark vlakbij het Concertgebouw. Op de een of andere wonderlijke manier konden zij niet buiten elkaar. “Les extrèmes se couchent”, zou mijn vader zeggen…..

 

Mijn puberteit *

In 1948 wordt Frid, eindelijk, genaturaliseerd. Al spoedig behoort “de Hongaarse Nederlander” tot de sleutelfiguren van ons nationale muziekleven. Als concertpianist, als begeleider en soms als dirigent maakt hij tournees over de hele wereld. Met zijn, steeds intensievere compositorische arbeid wint hij prijzen in binnen- en buitenland; hij krijgt opdrachten en behoort jarenlang tot de meest uitgevoerde componisten van Nederland naast Hendrik Andriessen, Henk Badings en Léon Orthel. Hij wordt muziekredacteur bij Het Vrije Volk en later hoofdleraar kamermuziek bij het Utrechts Conservatorium. Hij is bestuurslid van BUMA, dé propagandist van zijn twee leermeesters Béla Bartók en Zoltán Kodály, en er verschijnen tientallen artikelen van zijn hand, over muziek natuurlijk, maar ook over andere kunstuitingen, politiek en literatuur.

“Mannen praten niet”

1950-Geza-Arthur-Frid-pianolesHet is in die tijd – mijn puberteit – dat ik me begin af te zetten tegen alles wat riekt naar ernstige muziek. Ik heb dan al vanaf mijn vierde levensjaar pianoles [foto] gehad, waarna in ras tempo viool- en blokfluit- en compositieles volgden. Beneden mamma aan de vleugel, met ingetogen zang, boven pappa op de piano, met dat eindeloos monotone studeren, repeteren en componeren. En altijd weer mee naar pappa’s concerten.
Kwam je voor ’t eerst bij een schoolvriendje thuis ….. ja hoor, kan niet missen: “Ben jij soms de zoon van Géza Frid?” Ik háátte het. “Nee mevrouw, ik ben gewoon Arthur en nee, ik ben niet vernoemd naar Toscanini”, maar dat zei ik niet.
Zodra ik m’n kans schoon zie, onttrek ik me onder het mom van “veelteveel huiswerk” schielijk aan al mijn muzikale plichten. Lekker voetballen op straat en appeltjes pikken bij de buurman en jazzplaatjes draaien of, erger nog: rock ’n roll! Mijn moeder beweegt hemel en aarde om zoonlief voor de ‘echte’ muziek te behouden. M’n vader reageert zoals alleen hij dat kan: “Mannen praten niet” (over hun emoties, bedoelt hij). Het is een van zijn vele, onwrikbare stelregels, die hij met een welhaast ambtelijke precisie naleeft. Dus zegt hij niks en accepteert.
Ik moet zeggen: het werkt wel. Want ik weet woordloos dat hij mij een ongekende muzikaliteit toedicht, een glansrijke muziekcarrière, maar ook dat ik met zijn volle instemming voddenboer mag worden. Sans rancune. Mijn vader op zijn beurt wéét, dat ik zijn composities soms best mooi vind en zijn muziek op de piano vaak saai, maar wel prachtig gespeeld, hoor pap. Doch “zoiets zegt men niet!”

Mijn vader als vader. Ik had ’t niet beter kunnen treffen. Mijn moeder laat zich niet onbetuigd en overstelpt haar enigst kind met liefdevolle zorg en aandacht. En mijn vader in de rol van opvoeder? Opnieuw: ik had ’t niet beter kunnen treffen. Ellebogen op tafel, te laat thuiskomen, álles mag van hem. “Gézatje, zeg jíj er nou toch eens wat van!”, verzucht mamma wanhopig. Als ik van haar moet helpen afwassen, mag ik van hem op zijn studeerkamer een potje komen schaken, “want de jongen heeft ’t al zo druk op het gymnasium”…..
Tja. Maar wanneer mijn ouders ruzie hadden, koos ik altijd, als een soort boetedoening, partij voor mijn moeder. Zij had dat nodig en hij wist dat.

Karakterschets *

Probeer maar eens – als ‘zoon van’ – zo’n man in een paar woorden nader te typeren!
Werk. Werken was zijn leven. Hij deed het met een ijzeren zelfdiscipline. Wanneer hij thuis was, betekende dat: de studeerkamer in vanaf klokke 09.00 tot 12.00 uur, van 14.00 tot 17.00 en 20.00 tot 22.00 uur. Na zijn zestigste nam hij ’s avonds vrij om te kijken naar – lees: slapen voor – de televisie. Tot zijn zeventigste nooit één dag ziek geweest en nooit met vakantie, maar ’s zomers liefst “lekker alleen in de hitte” ergens in Zuideuropa zitten te componeren. Veel op reis als pianist: meer dan 2000 concerten heeft hij gegeven.

1959 - GF en echtgenote met Koningin Juliana in de Stadsschouwburg bij de première van zijn opera (Uit Frids autobiografie)

1959 – GF en echtgenote met Koningin Juliana in de Stadsschouwburg bij de première van zijn opera (Uit Frids autobiografie)

Die tegenstelling. Wanneer mijn vader een optreden voor de boeg heeft, verschijnt hij tegen etenstijd in kamerjas beneden voor een lichte maaltijd (roerei met brood en fruit toe – “groente is voor de koeien”), debiteert aan tafel een reeks platte grappen en neemt vervolgens een half uur zijn toevlucht tot het bad. Met koffie. En ’s avonds is daar dan in het Concertgebouw die Pappa uit een andere dimensie, gedistingeerd in rokkostuum, geconcentreerd, virtuoos.

Géza had een honger naar kennis, gepaard met een fotografisch geheugen. Geïnteresseerd in de wetenschap, maatschappelijk betrokken en gefascineerd door de ruimtevaart. Hij las voor zijn plezier alle (op afbetaling gekochte) delen van de encyclopedie van A tot Z én terug – “alleen de natuur kan me gestolen worden” -, sprak zeven talen en was een literatuurliefhebber (Goethe, Romains en Zola, Tolstoj, Thomas Mann en Zweig, maar ook … Churchill en Hitler).
Zijn vriendenkring was immens: Wolfgang Wijdeveld, Zoltán Székely, Marius Flothuis, Theo Olof en Herman Krebbers, Jo Juda, Tibor Serly, Sonja Gaskell, Lex van Delden, Dick en Christiaan Bor, Godfried Bomans, André Gertler, Luctor Ponse, Erna Spoorenberg, om er toch ‘een paar’ te hebben genoemd. De nodige ‘tegenstanders’ ontbraken evenmin, hetgeen niet zo verwonderlijk is, gezien zijn uitgesproken politiek-linkse voorkeur en zijn flamboyante karakter.
Hij was volstrekt onhandig, kon werkelijk nog geen punaise in de muur krijgen, werd niet in het minst gehinderd door valse bescheidenheid, verafschuwde elke vorm van materialisme en was een overtuigd atheïst. Hij hield van contrastwerking, hechtte zeer aan zelfbeheersing, had een hekel aan bloemen en was een fijnproever – “gekookte aardappelen moesten verboden worden” -, een talent in acteren en improviseren, een romanticus ook, verzot op symboliek en cijfermystiek, alliteraties en woordvondsten.
Zo beweert hij bij hoog en bij laag al in het begin van de jaren dertig, toen hij nog nauwelijks Nederlands sprak, de term “lekkertje” te hebben uitgevonden. Het zou me niet verbazen, zijn preoccupatie op het gebied van vrouwelijk schoon kennende. Per slot van rekening verkoos hij destijds vanwege dat aantrekkelijk fenomeen zelfs Amsterdam als woonplaats boven Brussel, Londen en Parijs!

Reliëf

1928-Szekely-en-Frid-tennis-in-Nijmegen-765x1024Sport: belangrijk. Voor het volgen van grote wedstrijden – voetbal en atletiek, vooral tijdens de WK en Olympische Spelen – werden heel wat afspraken verzet. Hij was een onconventioneel en daardoor uitstekend schaakspeler. Zijn spreekwoordelijke mazzel bij tafeltennis of biljart (onwaarschijnlijk veel rand-, net- c.q. ketsballen) was voor vriend en vijand een begrip: het zogenaamde “Frid-shot”. Eveneens erfelijk in manlijke lijn, zo lijkt het. En met tennis zou hij ooit vice-kampioen van Marseille of misschien zelfs van Zuid-Frankrijk zijn geweest. In het dubbelspel, met een lekkertje natuurlijk.
Dat ging, volgens de overlevering, ongeveer aldus. Eerste ronde: vrijgeloot. Tweede ronde: enkelblessure tegenstander, opgave. Derde ronde: walk over. Kwart finale: tegenstandster bal in ’t oog, opgave. Halve finale: opgave wegens ziekte. Hoe de verloren finale is verlopen, vermeldt het verhaal niet. ’t Zal wel 6-0, 6-0 zijn geworden; vermoeid, vermoed ik.
Humor tenslotte liep als een lichtgevende draad door zijn kleurrijke leven. Eigenlijk maakte hij grapjes over alles. Altijd. Hij had de neiging de werkelijkheid ’n beetje op te fleuren, aan te dikken. Overdrijven, zou je kunnen zeggen. In mijn ogen is ’t veeleer een artistieke manier van doen om wat reliëf te geven aan het dagelijks bestaan. Want als hij aan iets een hekel had, dan was het wel aan ‘de gulden middenweg’.
“Géza’s mopjes zijn ernst”, zei mijn moeder. “En omgekeerd”, voegde ze er steevast aan toe.
Daar zit wat in.

Zomaar af en toe een mop vertellen, dat mocht niet. Nee, er moest altijd een associatie zijn, een aanleiding (en desnoods creeërde je die zelf). Met name vunzige, obscene of anderszins choquerende grollen mochten rekenen op een willig oor en een zo mogelijk nog plastischer reproductie zijnerzijds. Het leuke zat ‘m voor mijn vader, vrees ik, vooral in de eindeloze herhaling. De ongein ook, non-gein, om met veel misbaar en omhaal van woorden ogenschijnlijk naar een clou toe te werken, die dan uiteindelijk niet of nauwelijks volgde. Het vertellen van verhalen, het creeëren van situaties, waarbij de lol uitsluitend en geheel voor rekening kwam van de ‘grappenmaker’…
Ik moet naar school. Er wordt gebeld, een vriendje komt me afhalen.
“Dag jongetje, hoe heet jij?”
“Arend, mijnheer.”
“En je achternaam? Ook Arend, mijnheer: Arend Arend!”
“Dat is leuk! Heb je nog broertjes of zusjes?”
“Ja mijnheer, één broer: Piet.”
“Die heet dan zeker Piet Piet, hè?”
“Nee mijnheer: Piet Arend!”

Actie geslaagd, dikke pret. En dat krijg je dan járen te horen…..
Ander, ‘klassiek’ voorbeeld tijdens het Hoogoven schaaktoernooi, kunstenaarsgroep. Pa opent met D2-D4 en vraagt zijn tegenstander ernstig: “Geeft U ’t op?”
Godfried Bomans, met wie mijn vader veelvuldig contact had [briefje] en Frid vliegen naar Budapest; naast hen zit een Duitser. “Schau mal, dort fährt ein Volkswagen”, zeggen ze boven München tegen elkaar. “Es gibt aber sehr viele VW’s in Deutschland”, licht de man behulpzaam toe. Dágen lol samen.
Een van Bomans’ regelmatig terugkerende dooddoeners die ik destijds “stom” vond, maar later toch wel erg leuk, was de volgende.
Aardige vent, die Jan, en altijd zo bescheiden!” (Zegt iemand, naar degelijk Hollands gebruik.) “Bescheiden waaróp?“, luidt steevast Bomans’ repliek.

Wandelen door het verleden *

“Mannen praten niet.” Behalve als ze in Géza’s geboorteland zijn. Dan wandelen vader en zoon urenlang als vanzelfspekend gearmd door Budapest – in Amsterdam zouden zij zoiets niet in hun hoofd halen! En zie, opeens worden bákken jeugdsentiment en soortgelijke gevoelens uit de taboesfeer getild en, veelal op locatie, aan de openbaarheid (i.c. aan Frid jr.) prijsgegeven. De zoon is intussen zelf pappa geworden. Dat helpt.

geza & arthur frid - budapest 1971

Zo verhaalt “d’Ouwe” of “Ouwetje” – zoals ik hem móet noemen sinds hij opa is – tijdens een rondgang door de schitterende Ferenc Liszt Academie van “de triomf” uit zijn conservatoriumtijd. Op een keer liep hij daar als 17-jarig studentje tegelijkertijd naar buiten met zijn leraren Bartók en Kodály, beiden toen al onaantastbare grootheden. Toevallig gingen zij met z’n drieën dezelfde kant op, Géza in het midden. Plotseling zag hij in de verte zijn moeder met haar boodschappentasje aan komen lopen. Snel gaf hij zijn beide metgezellen een arm en levendig converserend, te druk om haar op te merken, passeerden ze haar. Perplex werd hij nagestaard.
Hij vertelt over zijn jeugdjaren in “het paradijs”, z’n geboortestad Máramarossziget in Noordoost-Hongarije, “een der mooiste en gezondste streken van deze aarde”. Over de barre pelgrimstocht samen met zijn vader naar Jasnaja Poljana in Rusland, waar hij nog heeft “paardje gereden op de schouders van Tolstoj”! [Frid over Tolstoj]  Over de verhuizing met z’n ouders 500 km westwaarts naar de hoofdstad om daar, op zijn negende, de pianostudie te kunnen voortzetten. Over de schrijnende armoede tijdens z’n studententijd in Budapest – voor één kies bezocht hij drie tandartsen, telkens zonder betalen, enzovoort….. Over z’n “pianorage” met soms wel twaalf tot veertien uur studie per dag, zijn “nachtelijke escapades” op de bergen van Boeda. Over zijn belevenissen in Italië en Frankrijk, voordat hij naar Nederland kwam.
Dat hij bijvoorbeeld samen met zijn toen al beroemde vriend, de violist Zoltán Székely een keer heeft opgetreden ten huize van de toen al beruchte Mussolini. Dat hij in zijn woonplaats Marseille na een slopend concert nog ergens een glaasje ging drinken en dat de cabaretier bij m’n vaders entree – smoezelige regenjas over smoking, alpinopetje op – onmiddellijk trefzeker had opgemerkt: “Voilà le type qui vient d’échapper de la prison” (Daar heb je de kerel die zojuist uit de gevangenis is ontsnapt). Dat hij daar toen bij uitzondering de charmes van een lekkertje had weerstaan, omdat hij doodmoe was. En dat hij even later, op weg naar huis, was aangeklampt door een mummelend, oud hoertje dat hem probeerde te verleiden met als speciale aanbeveling: “Pas des dents, monsieur, pas des dents!”
Hij vertelt en vertelt…..

Terug naar het paradijs

Klopt, bevestigt hij, Gézaatje had al op zevenjarige leeftijd zijn eerste pianoconcert gegeven. So what? Wonderkinderen, begrijp ik, waren er in die wereld bij bosjes. Niks bijzonders. De directeur van de Liszt Academie richtte zich altijd tot zijn leraren en leerlingen met de volgende aanhef: “Dames en heren, jongens en meisjes, kinderen en wonderkinderen!”

In mijn vaders geboortehuis.

In mijn vaders geboortehuis.

Wel bijzonder is het, voor mijn moeder en mij, om in 1971 voor ’t eerst zelf d’Ouwes paradijs te mogen betreden en zijn historische comeback bij te wonen in hetzelfde gebouw waar hij precies zestig jaar geleden zijn debuutje heeft gemaakt. Máramarossziget is dan intussen omgedoopt tot Sighetul Marmatiei, Oost-Hongarije is West-Roemenië geworden en er heerst een beangstigend fanatiek, communistisch regiem. Men heeft lucht gekregen van “de terugkeer van een beroemd kunstenaar uit het westen”. Gemeentereceptie en gewichtig regeringsfunctionarissengedoe. geza frid - concert sighet 1971De staatstelevisie stuurt vanuit Boekarest (800 km!) een TV-ploeg die tíjdens het concert met felle lampen, kabels en camera’s over het podium heen en weer zeult.
Maar het stampvolle, schemerige zaaltje met zijn houten vloer huisvest authentiek en enthousiast volk op krakende stoeltjes, de bejaarde vleugel zakt door een van z’n pootjes en van buiten dringt het geluid door van paard en wagens op het grind. Droomconcert.
Die dag heb ik mijn vader voor het eerst van m’n leven zien huilen.

De omslag *

geza frid jubileumconcert 25 januari 1974

In 1974 vindt de omslag plaats. d’Ouwe krijgt ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag een sprankelend jubileumconcert aangeboden in het Concertgebouw, hij wordt bejubeld en geridderd, waarna hij naar Amerika vertrekt.
Het worden twee hectische maanden: persconferenties, interviews, optreden voor radio & TV en veertig(!) concerten. Ondernemend als hij is, besluit hij de Verenigde Staten ditmaal eens per Greyhoundbus te doorkruisen, van oost naar west en vice versa. In totaal zit hij bijna twee van de zes weken in de bus, dag en nacht; zo zie je nog eens wat. Hij heeft her en der ontmoetingen met o.a. Christiaan Bor, Jascha Heifetz, Yehudi Menuhin en met Antal Doráti, die in Washington met het Nat. Symphony Orchestra de wereldpremière verzorgt van Frids Toccata.
De jonge kerel van zeventig keert terug als een zeventigjarige bejaarde. “Ik stetotter, jongen!”, is het eerste wat hij op Schiphol grijnzend te melden heeft. Geen grapje dus. Evenmin trouwens als de olijk opgestoken rechter wijsvinger, die verlamd blijkt te zijn. Er zijn gaten geslagen in zijn feilloze geheugen en hij is dodelijk vermoeid.
We vermoeden een herseninfarctje. Maar daarom niet getreurd! Nadat hij enkele maanden later nog één keer heeft geprobeerd te concerteren – “een ramp, nóóit meer!” – gooit hij het roer drastisch om. Meer tijd voor componeren (“zal opa opus 100 halen?”), misschien af en toe een kleine vakantie, meer tijd voor “de kleinkiendjes” en vooral ook voor schrijven. “Is goed!”
Al in 1976 verschijnt zijn eerste, helaas niet meer verkrijgbare boekje “Oog in oog met…” Hierin maakt hij de lezer op Fridse wijze deelgenoot van zeven ontmoetingen met schrijvers, een dictator, een dirigent en componisten, te weten: Tolstoj, Thomas Mann, Bomans, Mussolini, Mengelberg, Bartók en Ravel. Hoewel hij er aanvankelijk niet veel voor voelt, komen in 1984 ook zijn memoires uit, “In tachtig jaar de wereld rond” . Een lijvig verslag van bijna 300 bladzijden met een schat aan anecdotes en ontboezemingen. Een ego-document in de positieve én negatieve zin van het woord.

Op ’n lager pitje

Ook op een ander gebied doet zich rond mijn vaders zeventigste een ommekeer voor. Langzamerhand begint hij als componist aan populariteit in te boeten. Dat komt vermoedelijk doordat hij zich terugtrekt uit het openbare leven en omdat de democratiseringsgolf (notenkrakers-actie) van enkele jaren daarvoor radicaal heeft afgerekend met ‘de gevestigde orde’ in de muziekwereld. Mijn vader – na zijn Amerikaanse reis heb ik hem nooit meer Ouwetje genoemd – kan zich er niet druk om maken. Kwaliteit verloochent zich niet; de tijd zal ’t leren. Zelf verwacht hij een Frid-revival na zijn dood. Doch “zoiets zegt men niet”.
“De aftakeling is ingetreden!”, roept hij dramatisch, op een moment dat er eigenlijk nog weinig aan de hand is. Maar met de blakende gezondheid is het gedaan. En soms lijkt ’t er inderdaad op of hij bezig is met een ‘inhaalmanoeuvre’. Zo zal hij in de loop der jaren te maken krijgen met prostaatproblemen, een longontsteking, evenwichts- en toenemende spraakstoornissen en later een huidziekte die leidt tot soms onduldbare jeuk over zijn hele lichaam. Ook geestelijk gaat het, met de bekende ups en downs, geleidelijk bergafwaarts. In het begin is er de lol om de versprekingen, de onbedoelde omkering van zaken. Het levert nog een paar gevleugelde gezegdes op.

  • “Waar is de groene doos, jongen?” (Woedend als ik niet onmiddellijk begrijp dat z’n rode koffertje weer eens zoek is.)
  • “Zal ik je opbellen?” (Vertaling: wil je me opbellen?)
  • “Ja.” (Vert.: nee.)
  • “Ik kijk in de spiegel, ik schrik en ik denk: daar is de neger van oom Hut”. (Vert.: wat ben ík bruin geworden vandaag – doet me denken aan de negerhut van oom Tom.)

Er volgen nog ongeveer tien jaren met scheppende arbeid, zijn raison d’être, zij ’t “op een lager pitje”. Tot 1985 krummelen m’n ouders gezellig samen voort. Dan gaat het mis. Mijn moeder breekt haar heup, begint te dementeren en sterft in 1987. Mijn vader houdt ’t nog één jaar thuis uit, drukdruk met basale bezigheden, maar niet meer “lekker alleen”. 1989-GF-85-laatste-terrasje-in-Bergen-NHHij voelt zich de laatste der Mohikanen, verliest z’n interesse in de omgeving en tuimelt van de trap. “Ik begrijp níets meer van!”, grapt hij begrijpend.
In 1988 halen mijn vrouw Irah en ik m’n vader definitief naar Bergen [foto], waar hij pendelt tussen ons huis, hospitaal, verpleeg- en verzorgingstehuis. Hij kan nog genieten van z’n borreltje, precies om vijf uur; probeert stiekum de klok vooruit te zetten. Is soms, in een glimp, weer even d’Ouwe: “Je ziet er vandaag tamelijk lekker uit!”, zegt hij complimenteus tegen Irah in bikini in onze tuin.

De bekende Hongaarse Nederlander

“Bejaard musicus in Bergen in bad verbrand”, koppen de kranten in augustus 1989. Onvoorstelbaar maar waar. Ze hebben mijn vader in een verzorgingstehuis aan zijn noodlot overgelaten. Hij wordt overgebracht naar het Brandwondencentrum te Beverwijk, waar hij na twee afschuwelijke weken, goddank, overlijdt.
Ongeloof, machteloze woede, niet te verstouwen verdriet. De pers ruikt nieuws: “Die kunstenaar, dat is Géza Frid, de bekende Hongaarse Nederlander die…..” Krantenverhalen, radio & TV. Zo treedt hij nog één keer vanuit de schemering voor het voetlicht. Het is grotesk en bizar.
Krampachtig probeer je er, in zíjn geest, een positieve interpretatie aan te geven. Zo’n explosief, stralend leven is niet voorbestemd om als een nachtkaars te doven. Voor hem hoefde ’t allemaal niet meer, nou dan… Dus houd ik me ook aan mijn plechtige, in het verleden herhaaldelijk afgedwongen belofte: “Ja pap, ik wéét ‘t, er moet gelachen worden op je begrafenis. Ik zal ervoor zorgen.” Het wordt de moeilijkste speech van m’n leven. Irah troost mij na afloop door me te verzekeren dat de “anecdotes uit het leven van een Levenskunstenaar” hun doel niet hebben gemist. Mijn vader heeft de zaal plat gekregen: men heeft gelachen, geschaterd zelfs.

EPILOOG *

Niet alleen de publiciteit, ook de aandacht voor zijn composities laait in de eerste jaren na zijn dood als een strovuurtje op. In Budapest nemen Irah en ik uit handen van de burgemeester de prestigieuze Belá Bartók-prijs [Noordhollands Dagblad] in ontvangst, welke mijn vader als “internationaal vermaard musicus van Hongaarse afkomst” postuum is toegekend.
Het is de in Duitsland werkzame, Nederlandse violist Radboud Oomens (www.radboudoomens.de) die in 1996 het smeulend vuurtje nieuw leven inblaast. In de serie “Van heinde en ver” geeft hij met zijn trio Kairos in de Beurs van Berlage te Amsterdam een Frid-concert. Hij vertelt hoe hij in zijn streven om het geijkte repertoire te omzeilen op mijn vader is gestuit en toen, toch wel enigszins tot zijn verrassing, ontdekte “dat je met Frid echt overal succes hebt!” Hij heeft zich intussen grondig in diens leven verdiept, is laaiend enthousiast en wil graag samen met ‘de zoon van’ de Géza Frid Stichting oprichten. Aldus geschiedt in 1998, met als doel “het omvangrijke en gevarieerde oeuvre (…) onder de belangstelling te brengen van het publiek, en het een blijvende plaats te geven in de Nederlandse en internationale muziekwereld”.
De stichting verzorgde intussen in 1999, samen met The International Holland Music Sessions, ter gelegenheid van mijn vaders tienjarige sterfdag een herdenkingsconcert [Noordhollands Dagblad]  in Bergen NH, waar hij aan het eind van zijn leven verbleef. In 2001 werd in Eindhoven het Géza Frid Componistenportret georganiseerd, een driedaags festival in samenwerking met o.a. het Brabants Orkest, MuziekGroep Nederland en Concert-zender. In 2004, zijn 100e geboortejaar, vonden er enkele eeuwfeest concerten plaats, niet alleen in Nederland maar ook in Hongarije, onder meer in het gerenommeerde Bartókhuis te Boedapest; er werd daar een speciale tentoonstelling aan hem gewijd.

2005 - Frid-cd 'Choral Works', muziek voor koor en pianoEn dan, eind 2005, is er tijdens een concert in Amsterdam de feestelijke presentatie van de eerste Géza Frid-cd! Opgenomen in Boedapest en uitgebracht door Hungaroton: “Choral Works” door het Nederlandse Liszt Ferenc chorus (www.lisztferencchorus.nl) o.l.v. Peter Scholcz, m.m.v. Hanna Devich, piano (www.hannadevich.com).


Herkansing

Wat er in de jaren daarna gebeurt, is zonder meer hoopgevend. Het is misschien nog te vroeg om van een echte Frid-revival te spreken. Maar een feit is dat de belangstelling en waardering voor het werk van mijn vader in een stroomversnelling raken. Steeds vaker wordt een van zijn composities ten gehore gebracht op de concertpodia en voor de radio, in binnen- en buitenland. Als Frids voornaam anno 2012 deel uitmaakt van een gewone kruiswoordtest in de krant (1 vertikaal) , dan gaan we de goede kant op! Het lijkt erop dat de Nederlandse componisten die in de jaren zeventig van de vorige eeuw zonder aanziens des persoons door de nieuwe generatie opzij werden gezet, heden ten dage een herkansing krijgen. Beginnende musici die het geijkte repertoire willen doorbreken, zijn op zoek naar in de vergetelheid geraakte (meester)werken.

Deze ontwikkeling sluit naadloos aan op het streven van onze stichting om met name jonge kunstenaars kennis te laten maken met het oeuvre van Géza Frid. In de hoop dat die dan later in eigen kring zijn composities nader gaan verkennen en uitvoeren – niet omdat wíj zeggen dat het zo’n fantastische muziek is, maar gewoon, omdat zij zélf tot die conclusie zijn gekomen!

De vier “Amarylli” en Tchiba c.s.

Op deze manier zijn ook de tweede en derde Frid-cd ontstaan.

2008 - Frid-cd 'Fantasia Tropica', vier strijkkwartetten

De leden van het Duits-Zwitserse Amaryllis Quartett ( www.Amaryllis-Quartett.com ) werden door Radboud Oomens op Frid geattendeerd. Zij raakten er al snel van overtuigd iets bijzonders in handen te hebben en besloten vier van zijn strijkkwartetten op cd te zetten: Fantasia Tropica, Coviello Classics”. In juni 2008 werd hun cd tijdens een uitverkocht concert in Hamburg ten doop werd gehouden. De reacties van pers en publiek waren hartverwarmend. De ‘Neue Musikzeitung’ toonde zich “wirklich überrascht”: Géza Frid behoort volgens dit blad tot de beste componisten die Hongarije heeft voortgebracht. Zijn strijkkwartetten worden op één lijn geplaatst met die van Sjostakovitsj en Bartók. De muziekrecensent van ‘Westfälische Nachrichten’ formuleert het enige tijd later aldus: “Het publiek verheugde zich natuurlijk op Schubert. (….) Maar dé gebeurtenis van de avond was het volledig onbekende werk van een hier volledig onbekende musicus”. Horen we het ook eens van een ander!

Als jong getalenteerd pianist bezocht de Hongaars-Duitse Martin Tchiba ( www.martin-tchiba.com) in 1999 de Summer Academy van The International Holland Music Sessions in Bergen NH. Daar belandde hij op een avond toevallig bij het Herdenkingsconcert van mijn vader.

2009 - Frid-cd 'Budapest-Amsterdam', kamermuziek

Dit bracht hem ertoe tien jaar later vier kamermuziekstukken van Géza Frid op te nemen, samen met de Nederlandse violiste Birthe Blom (www.birtheblom.com) en de Hongaarse celliste Ditta Rohmann (www.dittarohmann.com). De cd Budapest-Amsterdam, weer een uitgave van Hungaroton, werd in december 2009 gepresenteerd tijdens promotieconcerten in Brussel en Hoorn, waar alle werken door de musici werden uitgevoerd. Niet alleen de schrijvende pers [Vrij Nederland] ook de Nederlandse en Hongaarse radio en TV besteedden ditmaal aandacht aan alweer de derde Frid-cd binnen vier jaar. “Op cd, buiten Nederland, lijkt er zowaar sprake van een prille Fridrenaissance”, constateert Guido van Oorschot in de Volkskrant. Jan de Kruijff toont zich in ”Musicalifeiten” (kennisdatabank voor klassieke muziek) structureel enthousiast over deze ”welkome opname van een viertal kenmerkende kamermuziekstukken.” Hij vreest dat Frids orkestwerken nooit aan bod zullen komen, omdat de productie te duur is, “maar de Strijkkwartetten en meer kamermuziek smeken om aandacht”. De slotzin van zijn recensie eindigt met een vraag die mij uit het hart gegrepen is, al een jaar of twintig: “Is dit het begin van een noodzakelijke inhaaloefening?” Zijn antwoord idem dito: ”Hopelijk!”

Wenkend perspectief

Mijn vader had slechtere pleitbezorgers kunnen treffen! Zowel Tchiba als de leden van het Amaryllis Quartett kregen diverse internationale onderscheidingen. Het zijn veelbelovende en gedreven jonge musici, idolaat van “hun Frid”! Mijn vrouw Irah en ik hebben er een paar vriendschappelijke contacten aan overgehouden en zij kregen er twee onvoorwaardelijke fans bij. Regelmatig voeren zij een van de cd-composities uit tijdens hun concertreizen in heel Europa En daarbuiten! [Japans programma]! Goed excuus voor ons af en toe eens een snoep-reisje te maken naar Brussel, Boedapest of Barcelona om daar Frid te gaan beluisteren! Kortom, positieve ontwikkelingen en een wenkend perspectief. Dat wel – maar toch… Zo af en toe gebeurt het nog steeds wel eens. Vrijwel altijd is het een ouder iemand, die me zo aanspreekt: “Frid? Frid? O, bent u dan soms nog familie van eh… Caesar Frid, die bekende eh… Bulgaarse violist?” “Ik ben zijn zoon!” antwoord ik dan trots.

***************************************************

2010-Arthur-Frid-tussen-het-Amaryllis-Quartett-Brussel

2010 – Arthur met de leden van het Amaryllis Quartett, Brussel

Arthur Frid (1939) is in zijn prille jeugd door zijn beide ouders liefdevol overvoerd met muziek. Al op zijn twaalfde staat het daarom voor hem vast: “Ik wil een andere kant op!”
  Het wordt ’t bekende dozijn ambachten zoals colporteur, radiotelegrafist, rijinstructeur en ligwagenconducteur. Wanneer ook zijn lang gekoesterde ideaal, de journalistiek, in de dagelijkse praktijk bij Het Vrije Volk begint af te brokkelen, besluit hij rechten te gaan studeren. Dan ontdekt hij definitief zijn ‘andere kant’: als criminoloog blijft hij ruim 25 jaar verbonden aan de Juridische Faculteit van de VU te Amsterdam.
Arthur leeft nu als pensionado met zijn vrouw in Bergen NH. Volop gelegenheid dus voor andere zaken. Het opaschap bijvoorbeeld, reisjes natuurlijk, wat vrijwilligerswerk, veel tennis. En zich met behulp van de Géza Frid Stichting alsnog – maar nu con amore – inzetten voor een revival van de muziek van zijn vader!

[Top]

FACEBOOK
TWITTER
GOOGLE
https://www.gezafrid.com/arthur-frid-over-zijn-vader/">
SHARE